Η οικονομική ιστορία, όπως τη γνωρίζουμε, δεν εξελίσσεται ομαλά. Εναλλάσσεται ανάμεσα σε τέσσερις περιόδους: ανάπτυξης και ύφεσης, ανάκαμψης και κρίσης. Αυτές οι επαναλαμβανόμενες μεταβολές ονομάζονται οικονομικοί κύκλοι και έχουν απασχολήσει οικονομολόγους επί αιώνες. Ανάμεσα σε όσους προσπάθησαν να κατανοήσουν τις βαθιές αυτές διακυμάνσεις, ξεχωρίζει ο Ρώσος οικονομολόγος Νικολάι Κοντράτιεφ, με τη «θεωρία των κυμάτων», κατά την οποία ερμήνευσε με αξιοσημείωτη διορατικότητα τις «μακρές κυμάνσεις» ή τις διακυμάνσεις των «μεγάλων κυμάτων» του καπιταλισμού.
Ο Κοντράτιεφ, γεννημένος στη Ρωσία (1892 -1938), υπήρξε πρωτοποριακός οικονομολόγος, που μελέτησε εκτεταμένα στοιχεία από τις μεγαλύτερες δυτικές οικονομίες. Παρατηρώντας μακροχρόνια δεδομένα τιμών, μισθών, επενδύσεων και παραγωγής, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το καπιταλιστικό σύστημα δεν κινείται απλώς με βραχείς και μεσαίους κύκλους, αλλά ακολουθεί μακρές κυματοειδείς φάσεις διάρκειας περίπου μισού αιώνα, μέσα από τις οποίες ανανεώνεται και επιβιώνει.
Οι βασικότεροι οικονομικοί κύκλοι
Οι οικονομίες των χωρών κινούνται κυκλικά, επηρεαζόμενες από τις επενδύσεις, τις τεχνολογίες, τις δημογραφικές εξελίξεις, κ.λπ.. Κατά συνέπεια, οι οικονομικοί κύκλοι περιγράφουν τις επαναλαμβανόμενες μεταβολές στη διαχρονική παγκόσμια οικονομική δραστηριότητα.
Οι βασικότεροι τύποι κύκλων που έχουν αναγνωριστεί στο καπιταλιστικό σύστημα, είναι:
- Βραχυπρόθεσμοι κύκλοι (3–5 χρόνια). Είναι αυτοί που σχετίζονται κυρίως με αποθέματα και με μικρές διακυμάνσεις της παραγωγής.
- Μεσαίοι κύκλοι (7–11 χρόνια). Είναι οι κλασικοί επιχειρηματικοί κύκλοι που συνδέονται με επενδύσεις, πιστώσεις και κερδοφορία των επιχειρήσεων.
- Μακροχρόνιοι κύκλοι (15–25 χρόνια). Αυτοί είναι συνδεδεμένοι συχνά με δημογραφικές αλλαγές και μεγάλες κατασκευαστικές επενδύσεις.
- Μακρά κύματα Κοντράτιεφ (40–60 χρόνια). Είναι οι κύκλοι με τις βαθύτερες και πιο διαρθρωτικές μεγάλες φάσεις της οικονομικής εξέλιξης.
Σε αυτό το τελευταίο είδος κύκλων, εστιάζει η σημαντική συνεισφορά του Κοντράτιεφ.
Σύμφωνα με τον Κοντράτιεφ, οι τεχνολογικές επαναστάσεις αποτελούν το σημείο έναρξης των ανοδικών φάσεων, όπως ο ατμός, ο ηλεκτρισμός, η μηχανοποίηση της παραγωγής, η πληροφορική και το διαδίκτυο.
Οι τελευταίοι κύκλοι των «μακρών κυμάτων», αποτελούν και το πιο τολμηρό θεωρητικό σχήμα, για να κατανοήσουμε πώς οι κοινωνίες περνούν από μια εποχή ανάπτυξης σε μια νέα μακροχρόνια ανάπτυξη.
Η ανάλυση αυτών των κύκλων δεν αποτελεί μαθηματική πρόβλεψη, αλλά βοηθά στην κατανόηση των βαθύτερων μετασχηματισμών που καθορίζουν την πορεία της παγκόσμιας οικονομίας.
Οι φάσεις ενός Κύκλου Κοντράτιεφ
Σύμφωνα με τον Κοντράτιεφ, κάθε «μακρύ κύμα» έχει δύο μεγάλες φάσεις:
- Ανοδική φάση
Αυτή χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση νέων τεχνολογιών, τις μεγάλες επενδύσεις και την αυξημένη παραγωγικότητα. Οι κοινωνίες ζουν μια περίοδο αισιοδοξίας και δημιουργικότητας.
Συγκεκριμένα, κατά τη φάση αυτή έχουμε:
- Αύξηση του ΑΕΠ (της παραγωγής).
- Αύξηση των εισοδημάτων.
- Μείωση της ανεργίας.
- Άνοδο των επενδύσεων από επιχειρήσεις.
- Αύξηση της κατανάλωσης των νοικοκυριών.
- Βελτίωση των προσδοκιών για το μέλλον (αισιοδοξία).
- Πιθανή άνοδο του πληθωρισμού, όσο η οικονομία πλησιάζει σε πλήρη απασχόληση.
- Αύξηση των επιτοκίων από τις κεντρικές τράπεζες για τον έλεγχο του πληθωρισμού.
- Καθοδική φάση
Κατά τη φάση αυτή ακολουθεί η εξάντληση των τεχνολογικών δυνατοτήτων της προηγούμενης εποχής. Οι επενδύσεις μειώνονται, η οικονομία επιβραδύνεται και συχνά εμφανίζονται κοινωνικές εντάσεις.
Συγκεκριμένα, στη φάση αυτή έχουμε:
- Μείωση του ΑΕΠ (της παραγωγής).
- Πτώση των εισοδημάτων και των κερδών.
- Αύξηση της ανεργίας.
- Μείωση των επενδύσεων από επιχειρήσεις.
- Μείωση της κατανάλωσης και της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών.
- Μείωση του πληθωρισμού. Σε έντονες κρίσεις μπορεί να εμφανιστεί και αποπληθωρισμός, δηλαδή μείωση των τιμών.
- Μείωση επιτοκίων από τις κεντρικές τράπεζες, για τόνωση της οικονομίας.
Οι περίοδοι των «μακρών κυμάτων» Κοντράτιεφ
Αν και υπάρχει διαφωνία γύρω από τις ακριβείς χρονολογήσεις, πολλοί μελετητές που ακολούθησαν τον Κοντράτιεφ, αναγνωρίζουν περίπου τις εξής περιόδους:
- Το πρώτο κύμα ξεκινά γύρω στο 1770, με τη βιομηχανική επανάσταση, τη μηχανοποίηση και την αξιοποίηση του ατμού.
- Το δεύτερο κύμα τοποθετείται από το 1830, με τους σιδηροδρόμους, τη νέα χαλυβουργία και τη μαζική μεταφορά αγαθών.
- Το τρίτο εκτείνεται από το 1880, με τον ηλεκτρισμό, τη χημική βιομηχανία και τις πρώτες μεγάλες εταιρείες.
- Το τέταρτο αρχίζει γύρω στο 1930, εποχή του αυτοκινήτου, του πετρελαίου και της μαζικής παραγωγής.
- Το πέμπτο εμφανίζεται από το 1980, με την πληροφορική, τους υπολογιστές και το διαδίκτυο.
- Το έκτο κύμα, που συζητείται ευρέως σήμερα, φαίνεται να ξεκινά μετά το 2020, με τεχνολογίες όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η πράσινη ενέργεια και η βιοτεχνολογία.
Αυτή η περιοδικότητα δεν είναι απόλυτη, αλλά προσφέρει ένα εντυπωσιακό πλαίσιο για να δούμε πώς η τεχνολογική πρόοδος δομεί ολόκληρες εποχές.
Συνοψίζοντας, στη σύγχρονη εποχή, όπου οι τεχνολογικές εξελίξεις τρέχουν με πρωτόγνωρη ταχύτητα, η θεωρία του Κοντράτιεφ αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Η μετάβαση στην πράσινη ενέργεια, η κλιματική κρίση, η αυτοματοποίηση, η τεχνητή νοημοσύνη και οι δημογραφικές πιέσεις, αποτελούν ισχυρούς παράγοντες που ενδέχεται να διαμορφώσουν ένα νέο «μακρύ κύμα», κύκλου Κοντράτιεφ.
Οι Κύκλοι Κοντρατίεφ, ως μακροχρόνιοι κύκλοι οικονομικής ανάπτυξης και ύφεσης, αποτελούν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα θεωρητικά εργαλεία για την κατανόηση της ιστορικής δυναμικής του καπιταλιστικού συστήματος.
Παρότι η ύπαρξή τους έχει δεχθεί σφοδρή αμφισβήτηση από μερίδα οικονομολόγων, η ερμηνευτική τους ισχύς παραμένει αξιοσημείωτη, προσφέροντας ένα πλαίσιο μέσα από το οποίο μπορούμε να δούμε όχι μόνο τις διακυμάνσεις των αγορών αλλά και τις βαθιές τεχνολογικές, κοινωνικές και θεσμικές μεταμορφώσεις που χαρακτηρίζουν κάθε εποχή.
Παραθέτω ένα απλό σχεδιάγραμμα, με ανοδικούς και καθοδικούς, μακροχρόνιους οικονομικούς κύκλους «Μεγάλων Κυμάτων» του Νικολάι Κοντράτιεφ.