Ένα από τα πιο γνωστά φαινόμενα στην οικονομία είναι το λεγόμενο Balassa–Samuelson, το οποίο εξηγεί γιατί οι πλούσιες χώρες έχουν συνήθως πιο ακριβά αγαθά και υπηρεσίες σε σχέση με τις φτωχότερες.
Η απάντηση βρίσκεται σε μια θεωρία που διατυπώθηκε τη δεκαετία του 1960 από τους οικονομολόγους Béla Balassa και Paul Samuelson, γνωστή ως φαινόμενο Balassa–Samuelson.
Η θεωρία ξεκινά από μια απλή παρατήρηση: οι χώρες διαφέρουν στην παραγωγικότητα τους. Ορισμένες είναι πιο αποτελεσματικές στην παραγωγή διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών, όπως βιομηχανικά προϊόντα και εξαγώγιμα τρόφιμα. Όταν η παραγωγικότητα σε αυτούς τους τομείς αυξάνεται, αυξάνεται και η παραγωγή των προϊόντων τους, οπότε αυξάνονται και οι μισθοί των εργαζομένων.
Όμως, επειδή οι εργαζόμενοι μπορούν να μετακινηθούν και σε άλλους τομείς, πράγμα που συμβαίνει συχνά στις ανεπτυγμένες χώρες, οι μισθοί ανεβαίνουν γενικά σε όλη την οικονομία – ακόμη και στις υπηρεσίες, που δεν μπορούν εύκολα να εξαχθούν στο εξωτερικό – (π.χ. καφετέριες, κομμωτήρια, στέγαση, συγκοινωνίες, ελευθέρια επαγγέλματα, δημόσιες υπηρεσίες, κ.ά.). Αυτό σημαίνει ότι, ενώ τα προϊόντα που εξάγονται παραμένουν ανταγωνιστικά διεθνώς, οι υπηρεσίες και τα μη εμπορεύσιμα διεθνώς αγαθά γίνονται και αυτά πιο ακριβά μέσα στη χώρα.
Δηλαδή, οι μισθοί δεν ανεβαίνουν μόνο στους κλάδους που παράγουν αγαθά για εξαγωγή, αλλά αυξάνονται εύκολα και στις εγχώριες υπηρεσίες που δεν έχουν την ίδια αύξηση παραγωγικότητας. Έτσι, γίνονται και αυτές πιο ακριβές στο εσωτερικό της χώρας.
Αυτός είναι ο λόγος που οι πιο ανεπτυγμένες οικονομίες εμφανίζουν υψηλότερο γενικό κόστος ζωής. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι όλα τα προϊόντα είναι ποιοτικά καλύτερα, αλλά ότι η υψηλή παραγωγικότητα και οι μισθοί σπρώχνουν τις τιμές προς τα πάνω.
Με απλά λόγια:
- Οι πλούσιες χώρες με υψηλή παραγωγικότητα έχουν υψηλούς μισθούς και ακριβές υπηρεσίες.
- Οι φτωχότερες χώρες με χαμηλή παραγωγικότητα έχουν χαμηλούς μισθούς και φθηνότερες υπηρεσίες.
Επομένως, όσο πιο πλούσια γίνεται μια χώρα, τόσο πιο ακριβή γίνεται η καθημερινότητα των πολιτών τους.
Για παράδειγμα, σε μια Σκανδιναβική χώρα ένας καφές μπορεί να κοστίζει 5-6 ευρώ, ενώ στην Αθήνα τον βρίσκεις ευκολότερα με 3-4 ευρώ. Αντίστοιχα, ένα κομμωτήριο στο Όσλο μπορεί να χρεώνει 50 ευρώ για κούρεμα, ενώ στην Αθήνα η ίδια υπηρεσία κοστίζει 10-15 ευρώ.
Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, η διαφορά δεν οφείλεται απαραίτητα στην ποιότητα της υπηρεσίας, αλλά στο γεγονός ότι οι μισθοί στις σκανδιναβικές χώρες είναι πολύ υψηλότεροι και «συμπαρασύρουν» τις τιμές.
Γενικά, όταν συγκρίνουμε μισθούς διεθνώς, πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη και το επίπεδο τιμών. Ένας Γερμανός μπορεί να βγάζει περισσότερα από έναν Έλληνα, αλλά το κόστος ζωής στη Γερμανία είναι επίσης υψηλότερο.
Το φαινόμενο Balassa–Samuelson εξηγεί ακόμη και γιατί τα νομίσματα των πλούσιων χωρών τείνουν να ανατιμώνται. Αυτό συμβαίνει γιατί όσο αυξάνεται η παραγωγικότητα και οι μισθοί, οι τιμές στο εσωτερικό της χώρας ανεβαίνουν. Αυτό οδηγεί σε μια φυσική πίεση ανατίμησης του νομίσματος, καθώς οι ξένοι χρειάζονται περισσότερο από το δικό τους χρήμα για να αγοράσουν τα ίδια αγαθά ή υπηρεσίες.
Το ίδιο συμβαίνει και με τους ταξιδιώτες. Tο φαινόμενο Balassa – Samuelson εξηγεί γιατί αισθάνονται οι ταξιδιώτες ότι η ζωή είναι πιο «φτηνή» στην Ταϊλάνδη ή την Αλβανία, αλλά «τσουχτερή» στη Νορβηγία ή την Ελβετία. Επομένως, εδώ, δεν είναι απλώς θέμα τιμών, αλλά το αποτέλεσμα των διαφορών, όπως προαναφέραμε, στην παραγωγικότητα των χωρών και κατά συνέπεια στους μισθούς.
Για τις επιχειρήσεις, το φαινόμενο Balassa–Samuelson δείχνει γιατί η μετεγκατάσταση παραγωγής σε χώρες με χαμηλότερο κόστος εργασίας είναι συχνά πιο συμφέρουσα. Παράλληλα, εξηγεί και γιατί είναι δύσκολο για τις φτωχότερες χώρες να διατηρήσουν χαμηλό κόστος ζωής όταν αρχίζουν να αναπτύσσονται. Γιατί οι μισθοί ανεβαίνουν σιγά-σιγά, και μαζί τους και οι τιμές.
Συμπερασματικά, το φαινόμενο Balassa–Samuelson εξηγεί:
- Γιατί οι μισθοί στις πλούσιες χώρες είναι μεγαλύτεροι, αλλά ταυτόχρονα και η ζωή είναι πιο ακριβή.
- Γιατί οι πλούσιες χώρες, με υψηλή παραγωγικότητα, τείνουν να έχουν υψηλότερο γενικό επίπεδο τιμών.
- Γιατί ένας τουρίστας νιώθει ότι περνά «φτηνά» στην Ελλάδα, αλλά «τσουχτερά» στην Ελβετία.
- Γιατί η ανάπτυξη μιας χώρας συχνά συνοδεύεται από ανατίμηση του νομίσματός της.
Εν τέλει, οι φτωχότερες χώρες είναι φθηνότερες – όχι απαραίτητα επειδή έχουν χαμηλότερη ποιότητα, αλλά επειδή η παραγωγικότητα και οι μισθοί στις χώρες αυτές είναι χαμηλότεροι.
Τι σημαίνει για την Ελλάδα
Στην ελληνική περίπτωση, το φαινόμενο Balassa–Samuelson έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Σύμφωνα με μελέτες οικονομολόγων η ελληνική οικονομία παρουσιάζει μεγάλες διαφορές στην οικονομική συμπεριφορά του τομέα των διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών σε σχέση με τον τομέα των μη διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών, συγκριτικά με τον μέσο όρο των χωρών της ευρωζώνης. Για αυτό, από τη μία, η χώρα μας έχει χαμηλότερο επίπεδο τιμών σε σχέση με τις βόρειες ευρωπαϊκές χώρες – εξαιτίας της χαμηλής παραγωγικότητας – , κάτι που την κάνει πιο ελκυστική π.χ. για τους τουρίστες. Από την άλλη, οι χαμηλότεροι μισθοί συχνά δημιουργούν την αίσθηση «μισθών φτώχειας», ακόμα κι αν οι τιμές είναι αντίστοιχα χαμηλότερες.
Επιπλέον, η χρήση του ευρώ που είναι «σκληρό» νόμισμα, περιορίζει τη δυνατότητα της χώρας μας να το προσαρμόσει (υποτιμήσει), πράγμα που κάνει το ζήτημα του κόστους ζωής στα νοικοκυριά ακόμη πιο έντονο.
Εν κατακλείδι, το φαινόμενο Balassa–Samuelson μάς βοηθά να καταλάβουμε ότι, όσο μια χώρα γίνεται πιο πλούσια τόσο η καθημερινή της ζωή γίνεται ακριβότερη. Και αυτή η απλή ιδέα μας εξηγεί, γιατί ένας καφές στη Ζυρίχη της Ελβετίας κοστίζει ακριβότερα από έναν καφέ στην Αθήνα.
Πηγή: Αποσπάσματα από το βιβλίο μου «Επιλεγμένα Θέματα Οικονομίας», Έκδοση Συλλόγου Εφοριακών Υπαλλήλων Νομού Δωδεκανήσου.