Η οικονομική δραστηριότητα σε μια χώρα δεν εξελίσσεται ποτέ γραμμικά. Αντίθετα, χαρακτηρίζεται από κυκλικότητα: περίοδοι έντονης ανάπτυξης, ακολουθούν φάσεις επιβράδυνσης (κρίσης), που με τη σειρά τους οδηγούν σε ύφεση, πριν αρχίσει ξανά μια περίοδος ανάκαμψης. Αυτές οι εναλλαγές συνιστούν τον οικονομικό κύκλο, ο οποίος μελετάται με διάφορα μακροοικονομικά μοντέλα (π.χ., Κεϋνσιανά, Κλασικά), ενώ η διαχείρισή του περιλαμβάνει δημοσιονομικές και νομισματικές πολιτικές.
Παραθέτω συνοπτική ανάλυση των τεσσάρων βασικών φάσεων του οικονομικού κύκλου, με το σχετικό γράφημα:
1. Ανάπτυξη
Η ανάπτυξη αποτελεί τη φάση κατά την οποία η οικονομία βιώνει επιταχυνόμενη δραστηριότητα. Σε αυτή τη φάση:
- Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) αυξάνεται σταθερά.
- Οι επενδύσεις ενισχύονται, καθώς οι επιχειρήσεις έχουν πρόσβαση σε χρηματοδότηση και υπάρχει αισιοδοξία.
- Η ανεργία μειώνεται, χάρη στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας.
- Η κατανάλωση αυξάνεται, καθώς τα νοικοκυριά βιώνουν μεγαλύτερη οικονομική σταθερότητα και βελτίωση στο εισόδημά τους.
- Ο πληθωρισμός παραμένει συνήθως μέτριος, αν και μπορεί σταδιακά, με την αύξηση των τιμών, να ανεβαίνει.
Τα αίτια της Ανάπτυξης είναι:
- Η αύξηση της παραγωγής και παραγωγικότητας (κυρίως λόγω της τεχνολογικής προόδου).
- Τα δημοσιονομικά κίνητρα (μειώσεις φόρων, αύξηση κρατικών δαπανών).
- Τα χαμηλά επιτόκια και η ευνοϊκή νομισματική πολιτική.
- Η αύξηση των επενδύσεων και η ενίσχυση των εξαγωγών.
2. Κορύφωση και κρίση
Η κορύφωση είναι το σημείο στο οποίο η οικονομία φτάνει στο μέγιστο της δραστηριότητάς της. Όταν, όμως, η οικονομία φτάνει στο μέγιστο σημείο, αρχίζουν να εμφανίζονται οι πρώτες δυσλειτουργίες. Η κρίση θεωρείται το σημείο όπου η οικονομία αρχίζει να γυρίζει μετά την κορύφωση προς τα κάτω (εμφανίζεται στο σχεδιάγραμμα)
Τα χαρακτηριστικά της κορύφωσης είναι:
- Η παραγωγή φτάνει στο υψηλότερο επίπεδο.
- Η ανεργία βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο.
- Ο πληθωρισμός σταδιακά αυξάνεται επικίνδυνα.
- Οι πόροι της οικονομίας (εργασία, κεφάλαιο, πρώτες ύλες) βρίσκονται σε πλήρη χρήση (απασχόληση).
Τι προκαλεί την κρίση:
- Η υπερβολική ζήτηση των αγαθών που οδηγεί σε άνοδο των τιμών.
- Ο κορεσμός της αγοράς.
- Οι επιχειρηματικές υπερεπενδύσεις που γίνονται με δανεισμό.
- Οι παρεμβάσεις των κεντρικών τραπεζών για συγκράτηση του πληθωρισμού, που επιτυγχάνεται, μέσω της αύξησης των επιτοκίων.
3. Ύφεση
Η ύφεση αποτελεί φάση συρρίκνωσης της οικονομικής δραστηριότητας.
Τα κύρια χαρακτηριστικά της ύφεσης είναι:
- Η πτώση του ΑΕΠ τουλάχιστον για δύο συνεχόμενα τρίμηνα ή και πολύ περισσότερο.
- Η αύξηση της ανεργίας, καθώς οι επιχειρήσεις μειώνουν την παραγωγή τους και, επομένως, και τις προσλήψεις προσωπικού.
- Η μείωση των επενδύσεων, λόγω χαμηλής ζήτησης και αβεβαιότητας στις αγορές.
- Η συρρίκνωση της κατανάλωσης, αφού τα νοικοκυριά περιορίζουν τις δαπάνες τους.
- Η πιστωτική στενότητα, καθώς οι τράπεζες είναι επιφυλακτικές και, επομένως, οι συνθήκες χρηματοδότησης πιο αυστηρές.
Τα αίτια της Ύφεσης είναι:
- Η απότομη αύξηση των επιτοκίων.
- Η πτώση των επενδύσεων και της κατανάλωσης.
- Οι χρηματοπιστωτικές κρίσεις.
- Οι γεωπολιτικές εντάσεις.
- Οι ενεργειακές κρίσεις.
Η κρίση της Ελλάδας το 2010–2015 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα παρατεταμένης ύφεσης, λόγω δημοσιονομικών ανισορροπιών, τραπεζικής αστάθειας και περιοριστικών μέτρων.
4. Ανάκαμψη
Κατά την ανάκαμψη η οικονομία αρχίζει να σταθεροποιείται και να επιστρέφει σε αναπτυξιακή τροχιά.
Τα χαρακτηριστικά της ανάκαμψης είναι:
- Η σταδιακή αύξηση της παραγωγής.
- Η μείωση της ανεργίας.
- Η αποκατάσταση της επενδυτικής εμπιστοσύνης.
- Η βελτίωση των εισοδημάτων και της κατανάλωσης.
- Η σταθεροποίηση των τιμών.
Τι καθορίζει τον ρυθμό της ανάκαμψης;
- Η αποτελεσματικότητα της οικονομικής πολιτικής.
- Η εξάντληση των οικονομικών δυνατοτήτων της προηγούμενης περιόδου.
- Η διεθνής οικονομική συγκυρία.
- Η εμπιστοσύνη των νοικοκυριών.
Για παράδειγμα, μετά την πανδημία COVID-19, πολλές χώρες σημείωσαν ταχεία ανάκαμψη λόγω δημοσιονομικών ενισχύσεων, ευνοϊκών επιτοκίων και επανεκκίνησης της οικονομικής δραστηριότητας.
Συνοψίζοντας, ο οικονομικός κύκλος δεν είναι μια απλή θεωρητική έννοια, αλλά μια πραγματικότητα του καπιταλιστικού συστήματος που επηρεάζει κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής. Η κατανόηση των τεσσάρων φάσεων—ανάπτυξη, κορύφωση (αρχή κρίσης), ύφεση και ανάκαμψη—προσφέρει χρήσιμα εργαλεία για ανάλυση, πρόβλεψη και λήψη αποφάσεων σε επίπεδο οικονομίας, επιχειρήσεων και νοικοκυριών. Η ορθολογική διαχείριση, εκ μέρους των οικονομικών παραγόντων, μπορεί να περιορίσει την ένταση των υφέσεων και να αξιοποιήσει καλύτερα τις περιόδους ανάπτυξης.
Παραθέτω γράφημα των τεσσάρων διακυμάνσεων (φάσεων) του οικονομικού κύκλου:
